ارسال مطلب براي دوست
درآمد
یکی از آسیبهای جدی در روشهای تدریس دانشگاهی، خوگرفتن اساتید به شیوههای سنتی چون جزوهگویی و سخنرانی میباشد. البته این آسیب اختصاصی به گروه معارف اسلامی ندارد بلکه تمامی رشتههای دانشگاهی را شامل میشود. با توجه به ضرورت تحول در این زمینه، هر گونه تلاشی در راستای تغییر شیوهها باید بنیادین، علمی و همهجانبه باشد. راهکارهایی چون اردوهای یکروزه و یا حضور در خوابگاههای دانشجویی نه طرحی آموزشی است و نه علمی و عملیاتی. چون اکثر قریب به اتفاق اساتید معارف، مدعوّ بوده و حضوری یکروزه در دانشگاهها دارند. و با توجه به محدودیت ساعات تدریس برای افزودن ساعات کار و به دست آوردن دستمزد کافی، مجبور هستند در دانشگاههای مختلف اشتغال یابند و در نتیجه فرصتی برای فعالیتهای جانبی نخواهند داشت.
ایجاد هر گونه انگیزه در جهت نیل به اهداف مورد نظر، مستلزم بسترسازی مناسب است. بدون شک این مهم با مؤلفههای دیگری چون سیاستگزاریهای کلان در وزارت علوم و معاونت امور اساتید و دانشگاهها مرتبط میباشد.
پیشنهاد در سه حیطه مطرح میگردد:
الف) وزارت علوم، امور اساتید، دانشگاهها
ـ ارتقاء جایگاه گروه معارف
گروه معارف اسلامی با گذشت سیسال از انقلاب شکوهمند اسلامی و تحولات گوناگون در معاونت امور اساتید، هنوز جایگاه خود را در دانشگاهها نیافته و تعریف صحیحی از آن نشده است. از جمله مشکلات این گروه میتوان به کمبود هیأت علمی به نسبت دانشجویان، پایین بودن سطح دستمزدها در برخی دانشگاهها و تأخیر در پرداخت حقالزحمهها اشاره کرد. هر گونه برنامهریزی در جهت برگزاری دورههای روش تدریس، نسبت به اساتید مدعوّ و غیر هیأت علمی، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید؛ چون اساتید، الزامی برای حضور در دورهها نمیبینند.
ـ الزامی کردن دورههای روش تدریس برای متقاضیان
متأسفانه اغلب اساتید دانشگاه بدون گذراندن دورههای روش تدریس، اشتغال مییابند. فقط دانشجویان برخی از رشتهها مانند علوم اجتماعی و گرایشهای مرتبط با آموزش و پرورش ملزم به گذراندن این واحدهای درسی هستند. این نقیصه در خصوص اساتید مدعو و مخصوصاً فضلای حوزوی بیشتر مشهود است. شایسته است در مراحل اخذ مجوّز تدریس یکی از شرایط لازم، گذراندن دورههای روش تدریس مدنظر قرار گیرد و اخذ مجوّز تدریس منوط به گذراندن این دورهها باشد. یکی از مشکلاتی که در این خصوص وجود دارد، تأمین اساتید مجرّب به میزان شرکتکنندگان در دورهها است.
ـ اتخاذ رویکرد تشویقی در ارزشیابی اساتید
از دیگر تمهیدات لازم جهت ایجاد انگیزة بیشتر در تغییر روشهای تدریس، برقراری سیستم ارزشیابی منظم و بازخورد هر چه سریعتر آن به اساتید است. در حال حاضر ارزیابیها بیشتر جنبه توبیخی دارند و به کسانی که امتیازات لازم را کسب نکردهاند، تذکر کتبی داده میشود.
سیاستهایی چون شناسایی و معرفی اساتید موفق در هر ترم تحصیلی، تشویق اساتید برتر در مناسبتهایی چون تجلیل از مقام استاد و روز معلم، تاثیر محسوسِ سطح موفقیت اساتید بر میزان نرخ حقالتدریس، شناسایی روشهای خلّاق اساتید توسط کارگروههای ویژه در گروه معارف و اطلاعرسانی به اساتید، از دیگر تلاشهایی است که میتواند برانگیزاننده باشند.
ـ برگزاری سمینارهای تدریس برتر در دانشگاهها
برگزاری سمینارهای آموزشی زمینة دیگری جهت کشف و شناسایی روشهای خلّاق در تدریس است که جای آن در دانشگاههای کشور خالی است. در حالیکه این شیوه یکی از پیشرفتهترین روشهای آموزش اساتید در دانشگاههای معتبر جهان است که با عنوان "تدریس خرد" ـ مایکروتیچینگ1 ـ مطرح است. در این شیوه، مهارتهای تدریس در مقیاس کوچک در حضور اساتید و دانشجویان به نمایش گذاشته شده، سپس مورد داوری و ارزیابی قرار میگیرد. در این فرآیند، ضمن تشخیص و کشف روشهای برتر، اساتید خلّاق نیز شناسایی میگردند؛ و نقاط ضعف و قوّت هر یک از کلاسها نیز مورد تجزیه و تحلیل قرار میگیرد.
ناگفته نماند که دانشجویان در ارزیابی مهارت اساتید خود از قابلیت و آگاهی خوبی برخوردارند و استادِ با صلاحیت و خلّاق همواره احترام آنان را بر میانگیزد. البته اجراییشدن این شیوه به دلیل عدم سابقه در دانشگاهها مستلزم شهامت، جرأت، انگیزة قوی و هزینۀ بالاست.
ـ تهیه فیلمهای آموزشی از کلاسهای نمونه
از دیگر جاذبههایی که جهت سوق دادن اساتید به سوی روشهای فعال تدریس میتوان بهره گرفت، ارائه نمونههای عینی و عملی شیوههای تدریس است (مخصوصاً برای کسانی که به تازگی قصد تدریس دارند) که پس از شناسایی و هماهنگی با اساتید موفق در دانشگاههای کشور، از یک جلسه و یا تمام جلسات یک ترم تحصیلی در رشتههای مختلف معارف اسلامی با کیفیت مناسب، فیلمبرداری و پس از تدوین و تکثیر، در اختیار تمامی اساتید قرار داده شود. محتوای ضبط شده کلاسها به هر میزان به واقعیت نزدیکتر باشد به همان اندازه در اساتید، رغبت بیشتری ایجاد خواهد کرد. بهتر است CD آموزشی به همراه راهنمای تدریس و دیگر ابزار آموزشی مانند تهیه "پاورپوینت از کتاب" در یک "بسته آموزشی"2 عرضه شود که این امر در واقع جزيی از "تکنولوژی آموزشی2" است.
ب) تدوین کتب درسی
ـ تألیف کتب درسی جدید با کارکرد آموزشی بهتر و تمرینهای کلاسی
یکی از عمدهترین ضعفهای کتب درسی دانشگاهی به ویژه دروس معارف اسلامی، "استاد محوری" است؛ به طوری که نقش دانشجویان در فرآیند آموزش، تعریف و تبیین نشده است. در برخی از کتب درسی به پیشنهاد چند موضوع پژوهشی و معرفی چند منبع بدون ارائه راهکارهای عملی آن، اکتفا گردیده است؛ در حالیکه از مهمترین ویژگیهای روشهای فعال تدریس، رویکرد "دانشجو محوری" است. در این رویکرد، استاد فقط نقش "انتقال دهندة اطلاعات" را ایفا نمیکند بلکه سعی در درگیر نمودن دانشجویان با مطالب درسی را دارد.
جهت تنویر اذهان خوانندگان محترم به تفاوت مفهوم "علم" و "ایمان" استناد میشود که علم به معنای دانستن ولی ایمان به معنای جایگیر شدن در قلب است. هنر استاد آن است که چنان نقشی را در کلاس ایفا کند که نتیجه آن درگیر شدن دانشجو با محتوای درسی باشد و دانشجویان فقط نقش حفظ کردن و به خاطر سپردن و یادآوری را نداشته باشند.
ـ تهیه کتاب راهنمای تدریس برای هر یک از عناوین درسی
از آنجا که شیوههای تدریس هر یک از اساتید، نشان دهندة "هنر معلمی" اوست، نباید انتظار داشت که همه اساتید به یک شکل و با الگوگیری از یک روش، تدریس نمایند.
منظور از کتاب راهنمای تدریس، یکنواختسازی شیوهها نیست؛ بلکه به دلیل آنکه اساتید با زمینههای ذهنی و هنری متفاوت و مطالعات و تجربیات گوناگون، به تدریس اشتغال دارند و به لحاظ گستردگی منابع و اطلاعات، شاید فرصت دسترسی به برخی منابع و جزئیات مطالب را نداشته باشند. راهنمای تدریس عهدهدار بیان ضرورتها، بایدها، اولویتها و معرفی منابع متناسب با موضوعات است که کار جستجو و یافتن برخی مطالب را برای اساتید آسان مینماید و با توجه به اطلاعات و تجارب تهیهکنندگان "راهنمای تدریس" مناسبترین روش در بیان هر یک از فصول و سر فصلهای درس را پیشنهاد مینماید.
ـ ایجاد تنوع در کتب درسی و عناوین متناسب با رشتههای مختلف
مدتی است که این ضرورت توسط صاحبنظران و اساتید محترم احساس شده و در برخی از عناوین درسی نیز دو یا چند عنوان درسی متناسب با رشتههای مختلف به چاپ رسیده است؛ مانند "تفسیر موضوعی قرآن کریم" برای رشتههای پزشکی. البته این طرح باید جامع و شامل تمامی رشتهها و با تهیه چند جلد کتاب برای هر عنوان درسی باشد تا اساتید قدرت انتخاب بیشتر و بهتر داشته باشند.
ـ پرهیز از تألیف کتاب درسی توسط یک یا دو مؤلف
در سالهای اخیر شاهد رویکرد جدیدی در تألیف کتب درسی هستیم و برخی از کتب درسی مانند اندیشه اسلامی 1 و 2 دارای دو مؤلف است. با توجه به اهمیت دیدگاههای مختلف کارشناسان در خصوص هر یک از کتب درسی، و بررسی زوایای گوناگون متن مانند دیدگاه فلسفی، منطقی، هنری، ادبی، اجتماعی، روانشناختی، تاریخی و مذهبی هر یک از کتب، شایسته است متن درسی را چندین مؤلف با گرایشهای تخصصی متفاوت تألیف و مورد بررسی دقیق قرار دهند؛ مثلاً در مبحث روانشناسی رشد، نیازها و سلایق دورههای مختلف سنی (کودک، نوجوان، جوان، بزرگسال) گوناگون است. کتاب درسی دانشجویان باید با کتابی که برای عموم مخاطبین نوشته شده است، متفاوت باشد. برخی از کتب درسی، بیش از ده مؤلف دارند. لذا "شورای تألیف" مناسبتر از مؤلف یا مؤلفین است.
ج) نقش اساتید
ـ ایجاد باور و انگیزش نسبت به لزوم تحول در روشهای تدریس
آخرین حلقه از زنجیرة عوامل ایجاد تحول در روشهای تدریس، اساتید محترم هستند. با توجه به عواملی که شمرده شد، علت قریب برای تحقق این مهم، خود اساتید هستند. تا این باور و اعتقاد، درونی نگردد و اساتید، خواهان این دگرگونی نباشند، اتفاق مهمی در این عرصه، رخ نخواهد داد. مادامی که اساتید به این نتیجه نرسند که باید تغییر در روشهای موجود ایجاد نمایند، تمامی تلاشهای مسئولین و سمینارها و تهیه ابزارهای آموزشی، بینتیجه خواهد بود. چون مرحلة اجرایی کردن این طرح فقط به ارادة توانمند اساتید محقق میشود. تا در حرکتی پرشور این تحول را نهادینه نمایند.
ـ بهرهگیری از روشهای نوین تدریس
ممکن است بسیاری از اساتید در جلسات و دورههای آموزشی و یا در خلال مطالعه کتب و نشریات آموزشی با شیوههای جدید، آشنا شده باشند. اما به کارگیری عملی این روشها بسیار حائز اهمیت است. از آسیبهای به کار بردن روشهای جدید میتوان به ترس از عواقب احتمالی مانند وقتگیر بودن، عدم استقبال دانشجویان، بینظمی کلاس اشاره کرد. جهت رفع این نگرانیها، میتوان صادقانه موضوع را با دانشجویان مطرح کرد؛ مثلاً با این بیان که: "امروز قصد دارم یکی از شیوههای دیگر تدریس را با همکاری شما عزیزان تجربه کنم...".
بدیهی است برخی از شیوههای تدریس مناسب ترمهای بالاتر و برخی متناسب با ترمهای اولی است. شاید تفاوتها در بین نوع دانشگاهها نیز محسوس باشد. به طور کلی نباید فراموش کرد که اصل به کارگیری و آزمودن روشها، بسیار حائز اهمیت است.
ـ لزوم داشتن طرح درس ترمی و روزانه
فرآیند یاد دهی و یادگیری به دلیل اینکه از عوامل متعدد و به هم تنیدهای تشکیل شده است، حقیقتاً امر پیچیدهای است. در این مسیر، استاد مسئول برنامهریزی، طراحی، ارائه و ارزشیابی آموزشی است. طراحی درسی یکی از عمدهترین گامهای فعالیت استاد در این فرآیند است. لذا"طرح درس" این امکان را برای استاد فراهم میآورد که بداند درس را از چه نقطهای باید آغاز و به کجا ختم نماید؟ سهم استاد در این درس به چه مقدار است؟ با چه روشی، این درس را ارائه کند؟ و از کدام ابزار آموزشی بهره گیرد؟ سهم دانشجویان در هر یک از جلسات درسی به چه میزان است؟
در طراحی کلیه جلسات آموزشیِ هر عنوان درسی، دورنمای کلی و مقایسهای دروس در منظر استاد قرار میگیرد و میتواند شانزده جلسة درسی را از نظر شیوهها، ارزشیابی، فعالیت دانشجویان، تکالیف و تمارین درسی مقایسه نموده و بین جلسات، تنوع ایجاد نماید.
ـ خلاقیت در طراحی آموزشی و آزمودن روشهای جدید
مهارت و نیز دانش و آگاهی استاد در زمینة درس موردِ آموزش مهم است ولی کافی نیست. بسیاری از افرادِ واجد دانش و تبحّر بالای علمی و فنی نمیتوانند مدرس خوبی هم باشند. اگر استاد، توان، شکیبایی، ابتکار عمل و قدرت لازم را برای ارائه درس نداشته باشد، علم و مهارت او ارزش چندانی نخواهد داشت. اساتید به خوبی میدانند به همان میزان که محتوای درسی و دانشهای مرتبط دارای اهمیت است، چگونگی انتقال مطالب و ابتکار و خلاقیت در این زمینه نیز اهمیت بیشتری دارد. با کسب تجربیات جدید، و آزمودن شیوههای گوناگون، و بررسی و تحلیل آنها میتوان به ابتکارات شخصی، عمومیت بخشید و در اختیار دیگران نیز قرار داد.
ـ استفادة بهینه از فضای کنفرانسها و تحقیقهای دانشجویی
استفاده مناسب از موقعیت کنفرانس و تحقیق، نشانة فعالبودن کلاس است. ضمن پرهیز از کنفرانسهای طولانی و خستهکننده و غیر مرتبط با موضوع درس، دانشجو نباید احساس کند که استاد سعی در اتلاف وقت و یا استراحت دارد. یک کنفرانس ده دقیقهای میتواند برنامهای مفید و جذاب باشد. جهت باز داشتن دانشجویان از ارائه تحقیقهای آماده، میتوان موضوعاتی به تعداد دانشجویان به صورت هدفمند، برنامهریزی شده و متناسب با سرفصلهای درس تهیه نمود، و برای کاربردی شدن تحقیقها بهتر است موضوعات را جزيی و مصداقی تهیه کرد.
شیوة ترکیبی این دو (کنفرانس ـ تحقیق) نیز میتواند به شکل گزارش تحقیق اجرایی گردد؛ که در هر جلسه یک یا دو نفر از دانشجویان با نوبت قبلی، گزارشی از تحقیق خود را که با موضوع هر جلسه درسی تناسب دارد، بیان نمایند.
با آرزوی توفیقات بیشتر برای همة اساتید محترم
پينوشتها:
1. Microteaching.
2. Learning package.
3- Educational technology.
