ارسال مطلب براي دوست
ماهيت كرسيها
حجتالاسلام والمسلمين علیاکبر رشاد رياست پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، در خصوص کرسیهای آزاداندیشی و تفاوت آن با کرسیهای نظریهپردازی، معتقد است: کرسی علمی که به انواع کرسیهای نظریهپردازی، نوآوری و نقد تقسیم میشود عبارت است از: مسند علمی ثابتی که برای حمایت از نظریهها و نقدها و داوری دربارة آنها تأسیس میشود، که نوعاً یکی از شخصیتهای علمی نخبة موجه رشتة مربوط به آن کرسی، رئیس آن میشود و جمعی از صاحبنظران دارای رتبه در آن حوزه، شورای علمی و اعضای پیوستة آن کرسی میشوند. طیفی از صاحب نظران از دانشگاهها و حوزههای علمیه مختلف، که نمیتوانند ارتباط مستمر با آن کرسی داشته باشند به عنوان اعضای وابسته با هر کرسی همکاری میکنند.
اما کرسیها گاه برای ارائه نظریات جدید تشکیل میشوند. در واقع به تعبیر دقیقتر، جلسات دفاع و داوری برای قضاوت و ارزیابی مدعاهای جدید تشکیل میشود؛ گاه صاحب نظری میگوید: من نظریه یا علمی جدید تأسیس کردهام، یا یک نوآورده دارم که در حد نظریه نیست ولی جدید است، یا نقد جدیدی نسبت به نظریهها، علوم و نظرات موجود دارم. با شرایطی اجلاسیه در حضور شورای داوری و کمیتة ناقدان تشکیل میشود؛ هر چند جلسه که لازم باشد، نظرات و پرسشها مطرح میشود، نقدها انجام میشود، دفاعها صورت میگیرد، تا اینکه جمع به کفایت مذاکرات علمی میرسند. در این هنگام جلسة محرمانهای برای داوری با حضور اعضای داوران و بدون حضور ناقدان و صاحب نظر تشکیل میشود و قضاوت میکنند و میگویند این نظریه یا بالاتر از نظریه بود، یا پایینتر از آن بود، یا نقد بود. و هر کدام از اینها که بود چه امتیازی میشود به آن داد؟ یک نوآورده و یک مدعا ممکن است بین ۰ تا ۱۰۰ امتیاز را احراز کند؛ اگر امتیاز به ۶۰ رسید، مقبول قلمداد میشود. برای امتیاز بالای ۶۰ هم رتبة آن نظر را مشخص میکند.
اما کرسیهای آزاداندیشی به نشستهایی میگویند که افراد برای اظهار نظرهای غیر متعارف خودشان در حضور جمع نخبه تشکیل میدهند. آنجا بنا نیست که داوری بشود و امتیاز داده شود و رتبه تعیین گردد، بلکه مجالی است برای ارائه نظرات مخالف و مغایر و متفاوت با نظرات شایع و رایج. پس ما در کرسیهای آزاداندیشی شورای داوری و امتیازدهی نهایی نداریم. اما کمیتههای ناقد داریم؛ ناقدانی وجود دارند كه نظریات فرد را نقد میکنند.
کرسیهای مناظره هم کرسیهایی است که دو صاحبنظر در تقابل با یکدیگر، به مواجهه علمی حضوری میپردازند و حرفهای متفاوتشان را با هم رد و بدل میکنند و همدیگر را نقد میکنند تا هر کس که توانست، نظریات خودش را به کرسی اثبات برساند. البته کرسیهای مناظره، هم شورای داوری دارد و هم کمیتة ناقدان.
در خصوص جایگاه کرسیها، کرسیها از یک نظر دو نوع هستند: کرسیهای علمی و کرسیهای ترویجی. کرسیهای علمی، جلساتی هستند که برای دفاع و داوری راجع به یک نظر جدید، چه ایجابی و چه سلبی، تحت حمایت هیئت حمایت از کرسیهای نظریهپردازی و در چارچوب فرآیند مصوب تشکیل میشود، که اگر تشکیل شد آثار حقوقی بر آن مترتب است؛ در ارتقای اعضای هیئت علمی مؤثر است؛ در اینکه احیاناً بنیاد ملی نخبگان امتیازاتی قائل شود و خدماتی را ارائه کند؛ و او را به جشنوارههای علمی بینالمللی مثل جشنوارة فارابی معرفی کند و جایزه بدهد و سایر آثار حقوقی که به آن کرسی و جشنواره تعلق دارد، بر آن مترتب شود مؤثر است.
اما کرسیها و اجلاسیههای ترویجی همانطور که از اسمش پیداست، صرفاً جنبة ترویجی دارد و بیشتر برای نشاط علمی و ایجاد فضای باز برای ارائه نظرات رقیب و مخالف و متفاوت تشکیل میشود و آثار حقوقی بر آن مترتب نیست.
مقام معظم رهبري، بعد از قضایای اخیر، در جلسهای که با دانشجویان و بعد هم با اساتید داشتند، گفتند که کرسیهای آزاد فکری را در دانشگاه برگزار کنید. به نظر میرسد که کرسیهای برگزار شده در مورد موضوعات اخیر و موضوعات سیاسی پیش پا افتاده بود. این یک مقدار با آن کرسیهای نظریهپردازی متفاوت است.
اين کرسیها، خود اصالت دارند!
حجت الاسلام دکتر عبدالحسین خسروپناه، رئيس مؤسسه حكمت و فلسفه ايران، درباره تعریف و ویژگیهای کرسیهای آزاد فکری در دانشگاهها و تفاوت بین کرسیهای آزاد فکری، آزاداندیشی و نظریهپردازی، معتقد است: اصل برگزاری کرسیهای آزاد اندیشی، حتی اگر شما دنبال هدف دیگری هم نباشید، خودش اصالت دارد. برای اینکه اگر نشستهایی برگزار نشود و موافقین و مخالفین پیرامون موضوعات مختلف به بحث و گفتگو نپردازند، اینها به صورت عقدهای در دل و ذهنشان میماند، و نتیجهاش یکسری آثار و پیامدهای غیر اخلاقی و غیر علمی است. بنابراین اصل کرسیهای آزاد اندیشی خیلی موضوعیت دارد. لذا من تأکید دارم که هم در حوزة اساتید و هم در حوزة دانشجویان، هر دو جداگانه این کرسیها برگزار شود.
اصولاً کرسیهای آزاداندیشی چیزی غیر از کرسیهای نظریهپردازی است. در کرسیهای نظریهپردازی، یک صاحب نظریه میخواهد حرف جدیدی بزند و گرهی را باز کند، و به تعبیری علم را یک قدم جلو ببرد؛ یعنی ادعایش این است. ولی ممکن است این ادعا در جمع کمیتة داوران رد شود.
ولی در کرسیهای آزاد اندیشی فرد نمیخواهد نظریه جدید بدهد. حرفی که دیگران از قبل گفتهاند را میخواهد تکرار کند. این کرسیها بیشتر مباحثه و گفتگو هستند تا نظریهپردازی، در این گفتگو ممکن است برخی حقایق روشن شود و برخی مطالب نفی و رد یا اثبات گردد. مثلا فرض کنید بحث ولایت فقیه به عنوان موضوع یکی از جلسات مطرح شود. اینطور نیست که حالا در این زمینه حرف جدیدي زده شود. ممکن است همان حرفهای قبلی تکرار شود، اما مخاطبی که ناظر بحث است و اطلاعات کمی دارد، متوجه میشود که باید مطالعات بیشتری داشته باشد و بحث، عمیقتر از تصور او بوده است؛ و در مقام داوری هم با احتیاط بیشتری قدم برمیدارد.
بنابراین کرسیهای آزاداندیشی یعنی برگزاری نشستهای گفتگو. اما کرسیهای نظریهپردازی یعنی برگزاری نشستهایی برای رسیدن به یک نظریة نو و باز شدن گرهی فکری که تا به حال هیچ متفکری آن را باز نکرده است.
ابتدایش آزاداندیشی و انتهایش نظریهپردازی است
دکتر محمدصادق کوشکی، پژوهشگر و استاد دانشگاه، نيز در پاسخ به پرسش از ماهيت و نيز تفاوت اين كرسيها، گفت: بحث نظریهپردازی وقتی معنا دارد که کسی بعد از مدت زیادی کار فکری به نظریهای خاص در یک حوزه رسیده است و این مستلزم یک کار طولانی ميباشد. حالا این استاد و صاحبنظر نظریهای که به آن رسیده است را در بین اساتید و صاحبنظران مطرح میکند، این نظریه نقادی میشود و بعد به عنوان یک نظریه جا میافتد. اين امر اختصاص به علوم انسانی ندارد و میتواند در هر رشته دیگری نیز باشد.
اما بحث آزاداندیشی، یک حالتی است که میتواند برای همه اعم از دانشجو و استاد باشد؛ و موضوعش معمولاً در حوزههای علومانسانی و مسائل اعتقادی و سیاسی است و بحث، طرح موضوع و طرح ایده است، در حالیکه نظریهپردازی کار متخصصین است. بحث آزاداندیشی در دانشگاهها میتواند به مناسبت خاصی بستگی داشته باشد؛ مثلاً ایام خاص سیاسی. برای ورود به این بحثها مقدمات خاصی نیاز نیست. در حالی که در کرسیهای نظریهپردازی فرد باید کارشناس و متخصص و صاحب نظر باشد. این تفاوت نظریهپردازی و آزاداندیشی است.
این که چرا رهبری روی این قضیه تأکید داشته؛ اولاً اینکه این را فقط رهبر تأکید نکردند. در پیام پذیرش قطعنامه تأکید حضرت امام(ره) به این قضیه را میبینیم. حضرت امام در پیام قطعنامه و یا پیامهایی که بعد از آن در سال ۶۷ دادند، تأکید زیادی به بحث آزاداندیشی و بحث احیای تولید علم داشتند. امام در پیام قطعنامه میگویند مبارزه علمی برای جوانان، زنده کردن روح جستجو و کشف واقعیتهاست. از این زنده کردن روح جستجو و کشف واقعیتها در واقع بحث آزاداندیشی شروع میشود و در تخصصیترین حالتش به نظریهپردازی میرسد. اینکه علت تأکید امام(ره) و بعد از ایشان رهبری در این قضیه چه بوده است، این است که ملتی که میخواهد به تمدنسازی برسد، یعنی بتواند نیازهای خود را با استفاده از توانمندیهایش بر طرف سازد، قاعدتاً باید مهمترین ابزارش برای این کار قدرت فکریاش باشد. اگر قرار است ما به یک نظام قدرتمند تبدیل شویم، نظامی که میخواهد زمینهساز ظهور باشد، باید بتواند در مرحلة اول نیازهای خودش و بعد نیازهای بشریت را پاسخ دهد. این پاسخگویی جز با تولید علم به دست نمیآید. تولید علم هم یک طیف است که ابتدای آن بحث آزاداندیشی و انتهای آن نظریهپردازی است.
خود را درگیر اصطلاحات نکنیم!
حجتالاسلام والمسلمين محسن غرویان، استاد حوزه، در مورد تفاوت کرسیهای آزاداندیشی با نظریهپردازی ابراز کرد: کرسیهای آزاداندیشی با نظریهپردازی تفاوت ماهوی ندارد و ماهیت آن یکی است؛ بلکه آزاداندیشی مقدمه نظریهپردازی است، بنابراین نباید خود را درگیر اصطلاحات کنیم.
وی با بیان اینکه کرسیهای نظریهپردازی در حوزه آغاز شده است، افزود: در این کرسیها نباید منطق، استدلال، هیجان و احساس بر تعقل و برهان غلبه داشته باشد، موضوعات و مباحث را نباید سیاسی کنیم و همه را وارد جناحبندیهای سیاسی نبریم بلکه اجازه دهیم افراد ایدههای نو و جدید خود را در فضای علمی بیان کنند. استاد حوزه علمیه قم با اشاره بر غلبه منافع کرسیها، به خطرات و آسیبهای آن تأکید و عنوان کرد: خطرات این است که نتوانیم هیجانات و احساسات پس از برگزاری کرسیها را کنترل کنیم و این خود منجر به درگیریهایی شود.
وی نقش کرسیهای آزاداندیشی را در توسعه کشور مهم و اساسی ارزیابی و خاطرنشان کرد: توسعه محصول علم است و تا علم و آگاهی توسعه پیدا نکند ما توسعه سیاسی، اقتصادی و صنعتی نخواهیم داشت. غرویان ادامه داد: همه اینها مشروط به باز شدن اندیشهها و افکار است و این کرسیها، توسعه بینش، تفکر و اندیشه را تأمین کرده و به دنبال آن توسعه در علم و تکنولوژی و سایر امور را به وجود میآورد.
